Tín chỉ carbon rừng ở Việt Nam: từ REDD+ đến các thỏa thuận ERPA và LEAF
Rừng đóng vai trò đặc biệt trong chu trình carbon toàn cầu: hấp thụ CO₂ qua quang hợp và lưu giữ carbon trong sinh khối, đất. Ngược lại, mất rừng và suy thoái rừng là nguồn phát thải khí nhà kính đáng kể. Vì vậy, bảo vệ và phát triển rừng là một trụ cột trong các chiến lược khí hậu. Tín chỉ carbon rừng là cơ chế nhằm chuyển giá trị khí hậu của rừng thành nguồn tài chính cho công tác bảo vệ rừng.
REDD+ là gì?
REDD+ là khuôn khổ được xây dựng theo Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu, viết tắt của "giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái rừng", cộng thêm vai trò bảo tồn, quản lý rừng bền vững và tăng cường trữ lượng carbon rừng ở các nước đang phát triển. REDD+ được triển khai theo ba giai đoạn: chuẩn bị sẵn sàng, thực hiện thí điểm và chi trả dựa trên kết quả.
Điểm khác biệt quan trọng giữa REDD+ cấp quốc gia, vùng (jurisdictional REDD+) và các dự án carbon rừng riêng lẻ là phạm vi tính toán. Cách tiếp cận cấp vùng tính phát thải và hấp thụ trên toàn bộ một tỉnh hoặc vùng, giúp hạn chế rủi ro rò rỉ, khi hoạt động phá rừng chỉ dịch chuyển từ khu vực dự án sang khu vực lân cận.
Hành trình của Việt Nam
Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên tham gia chương trình UN-REDD năm 2009 và đã ban hành Chương trình hành động quốc gia về REDD+. Năm 2020, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ký Thỏa thuận chi trả giảm phát thải (ERPA) với Ngân hàng Thế giới, với tư cách là bên được ủy thác của Quỹ Đối tác carbon trong lâm nghiệp (FCPF), cho vùng Bắc Trung Bộ gồm sáu tỉnh từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế. Theo đó, Việt Nam chuyển nhượng 10,3 triệu tấn CO₂ giảm phát thải giai đoạn 2018–2024, với đơn giá 5 USD mỗi tấn, tổng giá trị 51,5 triệu USD. Khoản tiền này đã được chuyển về Việt Nam năm 2023 và phân bổ cho các bên tham gia bảo vệ rừng, trong đó có cộng đồng, hộ gia đình.
Cũng năm 2023, Việt Nam ký Ý định thư với Tổ chức Tài chính lâm nghiệp tự nguyện (Emergent), đại diện Liên minh LEAF, về việc chuyển nhượng tối đa 5,15 triệu tín chỉ carbon từ rừng vùng Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, với giá tối thiểu 10 USD mỗi tấn. Các tín chỉ này được xây dựng theo tiêu chuẩn ART TREES dành cho REDD+ cấp vùng.
Các vấn đề khoa học trong đo đạc carbon rừng
Ước tính trữ lượng carbon
Trữ lượng carbon rừng được ước tính từ số liệu điều tra ô mẫu, kết hợp với phương trình sinh khối và ảnh viễn thám. Sai số có thể lớn, đặc biệt ở rừng tự nhiên nhiệt đới có cấu trúc phức tạp. Các công nghệ mới như LiDAR, radar và dữ liệu vệ tinh độ phân giải cao giúp nâng cao độ chính xác.
Mức phát thải tham chiếu
Kết quả giảm phát thải được tính so với mức phát thải tham chiếu, thường dựa trên số liệu mất rừng lịch sử. Lựa chọn giai đoạn tham chiếu và phương pháp ảnh hưởng trực tiếp tới số lượng tín chỉ.
Tính lâu dài
Carbon lưu trữ trong rừng có thể quay lại khí quyển do cháy rừng, sâu bệnh hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Các cơ chế tín chỉ thường yêu cầu trích một phần tín chỉ vào "quỹ dự phòng" để bù đắp rủi ro đảo ngược.
Khung chính sách
Luật Lâm nghiệp 2017 đã quy định dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon của rừng là một loại dịch vụ môi trường rừng. Nghị định 107/2022/NĐ-CP quy định thí điểm chuyển nhượng kết quả giảm phát thải và quản lý tài chính thỏa thuận ERPA vùng Bắc Trung Bộ. Các quy định về tín chỉ carbon và thị trường carbon trong nước tiếp tục được hoàn thiện, bao gồm cơ chế phân định quyền đối với kết quả giảm phát thải và trao đổi quốc tế theo Điều 6 Thỏa thuận Paris.
Chia sẻ lợi ích
Một yêu cầu quan trọng của các chương trình carbon rừng là cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, minh bạch, bảo đảm cộng đồng địa phương, đồng bào dân tộc thiểu số và các chủ rừng, những người trực tiếp bảo vệ rừng, được hưởng lợi. Các biện pháp an toàn xã hội và môi trường theo khung Cancun là điều kiện để nhận chi trả dựa trên kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Rừng trồng có tạo được tín chỉ carbon không?
Có thể, thông qua các dự án trồng rừng, tái trồng rừng trên đất không có rừng, với điều kiện chứng minh được tính bổ sung và duy trì rừng lâu dài. Rừng trồng khai thác chu kỳ ngắn thường có lượng carbon lưu giữ trung bình thấp hơn nhiều so với rừng tự nhiên, nên tiềm năng tín chỉ hạn chế hơn.
Carbon xanh là gì?
Carbon xanh là carbon được hấp thụ và lưu giữ bởi các hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và đầm lầy nước mặn. Các hệ sinh thái này lưu giữ lượng lớn carbon trong đất, đồng thời bảo vệ bờ biển, là đối tượng quan tâm đặc biệt với Việt Nam có đường bờ biển dài.
Tiền chi trả từ ERPA được phân bổ cho ai?
Theo Nghị định 107/2022/NĐ-CP, nguồn thu từ chuyển nhượng kết quả giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ được phân bổ cho các chủ rừng, cộng đồng, ủy ban nhân dân cấp xã và các tổ chức tham gia bảo vệ rừng, sau khi trừ chi phí quản lý và dự phòng theo quy định.
Viễn thám có thay thế được điều tra rừng mặt đất không?
Không hoàn toàn. Viễn thám giúp theo dõi diện tích, biến động rừng trên diện rộng với chi phí thấp, nhưng việc ước tính trữ lượng carbon vẫn cần số liệu ô mẫu mặt đất để hiệu chỉnh và kiểm chứng. Kết hợp cả hai là cách tiếp cận chuẩn trong hệ thống MRV carbon rừng.
Kết luận
Tín chỉ carbon rừng mở ra nguồn tài chính mới cho bảo vệ rừng, nhưng đòi hỏi hệ thống MRV chặt chẽ, khung pháp lý rõ ràng và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng. Khoa học địa lý, viễn thám và sinh thái học có vai trò trung tâm trong việc nâng cao độ tin cậy của số liệu carbon rừng, yếu tố quyết định giá trị của tín chỉ trên thị trường.
Tài liệu tham khảo
- Ngân hàng Thế giới, Quỹ Đối tác carbon trong lâm nghiệp (FCPF), Chương trình giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam.
- Chính phủ (2022), Nghị định 107/2022/NĐ-CP về thí điểm chuyển nhượng kết quả giảm phát thải và quản lý tài chính thỏa thuận chi trả giảm phát thải khí nhà kính vùng Bắc Trung Bộ.
- LEAF Coalition, Lowering Emissions by Accelerating Forest finance.
- Quốc hội (2017), Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14.
