Thị trường carbon Việt Nam: từ khung pháp lý đến những phiên giao dịch đầu tiên

Sáng ngày 29/6/2026, hệ thống giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Đây là dấu mốc sau hơn năm năm kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 lần đầu ghi nhận thị trường carbon trong hệ thống pháp luật. Để hiểu ý nghĩa của sự kiện này, cần nhìn lại thị trường carbon là gì, vận hành theo nguyên lý nào và Việt Nam đã chuẩn bị ra sao.

Thị trường carbon là gì?

Thị trường carbon là cơ chế dùng công cụ thị trường để giảm phát thải khí nhà kính. Ý tưởng cốt lõi là đặt một mức giá cho việc phát thải. Khi phát thải có chi phí, doanh nghiệp có động lực tìm cách giảm. Những ai giảm được với chi phí thấp có thể bán phần dư cho những ai giảm khó khăn hơn. Nhờ vậy, mục tiêu giảm phát thải chung của nền kinh tế đạt được với tổng chi phí thấp nhất.

Trên thị trường có hai loại hàng hóa chính:

• Hạn ngạch phát thải (allowance): quyền được phát thải một lượng khí nhà kính nhất định do Nhà nước phân bổ cho cơ sở. Theo quy định Việt Nam, một đơn vị hạn ngạch tương ứng một tấn CO₂ hoặc CO₂ tương đương. Cuối mỗi kỳ, cơ sở phải nộp đủ hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê và thẩm định.
• Tín chỉ carbon (carbon credit): chứng nhận cho một tấn CO₂e đã được giảm hoặc hấp thụ thông qua một dự án cụ thể, như trồng và bảo vệ rừng, thu hồi khí sinh học, năng lượng tái tạo hay canh tác lúa phát thải thấp. Tín chỉ chỉ được cấp sau khi kết quả giảm phát thải được đo đạc và thẩm định độc lập.

Thị trường cũng thường được chia thành hai mảng. Thị trường bắt buộc (tuân thủ) do Nhà nước thiết lập, gắn với nghĩa vụ pháp lý của các cơ sở được phân bổ hạn ngạch. Thị trường tự nguyện là nơi các tổ chức mua tín chỉ để bù đắp phát thải theo cam kết riêng, thường theo các tiêu chuẩn quốc tế như Verra (VCS) hay Gold Standard.

Từ Nghị định thư Kyoto đến Điều 6 Thỏa thuận Paris

Việt Nam không xa lạ với tín chỉ carbon. Trong giai đoạn Nghị định thư Kyoto, Việt Nam là một trong những nước có nhiều dự án theo Cơ chế Phát triển sạch (CDM), chủ yếu ở lĩnh vực thủy điện, khí sinh học và xử lý chất thải. Năm 2020, Việt Nam ký thỏa thuận chi trả giảm phát thải (ERPA) với Ngân hàng Thế giới cho 10,3 triệu tấn CO₂ từ rừng vùng Bắc Trung Bộ, trị giá khoảng 51,5 triệu USD.

Dưới Thỏa thuận Paris, Điều 6 mở ra hai kênh hợp tác mới: Điều 6.2 cho phép các quốc gia trao đổi kết quả giảm phát thải song phương, và Điều 6.4 thiết lập cơ chế tín chỉ do Liên Hợp Quốc giám sát, kế thừa CDM. Nhiều dự án CDM cũ của Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi sang cơ chế Điều 6.4. Bên cạnh đó, Việt Nam có các dự án được công nhận theo Cơ chế Tín chỉ chung (JCM) với Nhật Bản.

Lộ trình hình thành thị trường carbon trong nước

Tổng hạn ngạch thí điểm được phân bổ là hơn 243 triệu tấn CO₂e cho năm 2025 và gần 268,4 triệu tấn cho năm 2026. Hạn ngạch được cấp miễn phí. Cơ sở phát thải vượt hạn ngạch có thể mua thêm hạn ngạch hoặc dùng tín chỉ carbon để bù trừ trong giới hạn cho phép. Các tín chỉ được giao dịch là tín chỉ từ kết quả giảm phát thải kể từ ngày 1/1/2021. Hạn chót nộp hạn ngạch cho giai đoạn 2025–2026 là ngày 31/12/2027.

Những phiên giao dịch đầu tiên

Sản phẩm đầu tiên được niêm yết là hạn ngạch phát thải giai đoạn 2025–2026, mã VM-2025. Hệ thống có hơn 510 triệu đơn vị hạn ngạch được đăng ký, thuộc sở hữu của 92 tổ chức trong ba ngành thép, xi măng và nhiệt điện. Thanh toán được thực hiện ngay trong ngày (T+0) qua Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC), với ngân hàng thanh toán là BIDV. Trong giai đoạn thí điểm, doanh nghiệp tham gia được miễn phí giao dịch.

Phiên đầu tiên ghi nhận 1.210 đơn vị hạn ngạch được chuyển nhượng, giá trị hơn 161 triệu đồng, tương đương khoảng 5 USD mỗi tấn. Tuy nhiên, theo báo chí phản ánh, sau sáu tuần, đến ngày 11/8/2026, chưa có thêm giao dịch mới.

Những vấn đề đặt ra

Thanh khoản thấp. Đây là hiện tượng phổ biến ở giai đoạn đầu của nhiều thị trường carbon trên thế giới. Khi hạn ngạch được cấp miễn phí và tương đối sát nhu cầu, cơ sở chưa có nhiều lý do để mua bán. Thanh khoản phụ thuộc vào mức độ chặt chẽ của việc phân bổ hạn ngạch trong các giai đoạn sau.

Giá carbon chưa đủ tạo động lực. Mức giá khoảng 5 USD mỗi tấn thấp hơn nhiều so với mức các tổ chức quốc tế cho là cần thiết để thúc đẩy giảm phát thải thực chất, và thấp xa so với giá tham chiếu CBAM của EU, khoảng 75 euro mỗi tấn trong quý I/2026.

Nguồn cung tín chỉ hạn chế. Hiện chỉ ba loại tín chỉ được giao dịch trong nước: tín chỉ cấp trong nước, tín chỉ theo Điều 6.2 và Điều 6.4. Các dự án theo tiêu chuẩn tự nguyện quốc tế như Verra hay Gold Standard chưa được đưa lên sàn trong nước.

Năng lực đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) còn yếu. Chất lượng hạn ngạch và tín chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào số liệu kiểm kê. Khảo sát của IFC năm 2025 cho thấy năng lực MRV của doanh nghiệp còn hạn chế, việc số hóa dữ liệu mới ở giai đoạn đầu.

Cơ hội từ tài nguyên tự nhiên

Ở chiều cung, Việt Nam có tiềm năng lớn về tín chỉ từ rừng, nông nghiệp và quản lý chất thải. Tiêu chuẩn quốc gia về tín chỉ carbon rừng mới được ban hành được kỳ vọng sẽ bổ sung nguồn cung đáng kể. Canh tác lúa giảm phát thải methane ở đồng bằng sông Cửu Long cũng là hướng đi đang được quan tâm. Tuy nhiên, đây đều là những loại dự án mà kết quả giảm phát thải phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện tự nhiên từng vùng: địa hình, thổ nhưỡng, chế độ thủy văn, nguy cơ cháy rừng. Đánh giá đường cơ sở, tính bổ sung và rủi ro "rò rỉ" phát thải cần đến các phương pháp và dữ liệu không gian đáng tin cậy. Đây là lĩnh vực mà khoa học địa lý môi trường có thể đóng góp trực tiếp.

Kết luận

Sự ra đời của sàn giao dịch carbon là bước chuyển từ hoàn thiện chính sách sang thực thi. Giai đoạn thí điểm sẽ cho thấy những điểm cần điều chỉnh về phân bổ hạn ngạch, loại tín chỉ được chấp nhận và năng lực MRV. Hội Địa lý môi trường Việt Nam sẽ tiếp tục theo dõi và chia sẻ thông tin về sự phát triển của thị trường, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến tín chỉ carbon từ tài nguyên đất, rừng và nông nghiệp.

Tài liệu tham khảo

• VnEconomy (29/6/2026), Chính thức vận hành sàn giao dịch carbon trong nước.
• BBW, Bài toán cần giải của thị trường carbon Việt Nam sau 6 tuần thí điểm.
• The Leader (2026), Chính thức áp dụng hạn ngạch phát thải cho 110 cơ sở sản xuất.
• Bộ Công Thương, Chính phủ sửa đổi Nghị định quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn.
• Trung tâm WTO và Hội nhập – VCCI (2026), Cơ chế CBAM đang bước sang một giai đoạn mới.