Kinh tế tuần hoàn là gì? Nguyên tắc, chỉ số đo lường và khung chính sách tại Việt Nam

Mô hình kinh tế phổ biến từ thời kỳ công nghiệp hóa có thể tóm gọn trong ba bước: khai thác, sản xuất, thải bỏ. Mô hình tuyến tính này đã đem lại tăng trưởng vượt bậc nhưng cũng dẫn tới cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm và phát thải khí nhà kính. Kinh tế tuần hoàn ra đời như một cách tiếp cận thay thế, trong đó chất thải được coi là tài nguyên đặt sai chỗ.

Khái niệm kinh tế tuần hoàn

Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 của Việt Nam (Điều 142), kinh tế tuần hoàn là mô hình kinh tế trong đó các hoạt động thiết kế, sản xuất, tiêu dùng và dịch vụ nhằm giảm khai thác nguyên liệu, vật liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm, hạn chế chất thải phát sinh và giảm thiểu tác động xấu đến môi trường.

Quỹ Ellen MacArthur, một trong những tổ chức tiên phong về chủ đề này, mô tả kinh tế tuần hoàn dựa trên ba nguyên tắc:

• Loại bỏ chất thải và ô nhiễm ngay từ khâu thiết kế;
• Duy trì sản phẩm và vật liệu ở giá trị cao nhất thông qua tái sử dụng, sửa chữa, tái sản xuất và tái chế;
• Tái tạo hệ thống tự nhiên, ví dụ trả lại dinh dưỡng cho đất thay vì chôn lấp chất thải hữu cơ.

Tuần hoàn không chỉ là tái chế

Một quan niệm phổ biến là đồng nhất kinh tế tuần hoàn với tái chế. Trên thực tế, tái chế chỉ là một trong nhiều chiến lược và thường không phải là chiến lược giữ được nhiều giá trị nhất. Các khung phân tích như mô hình "R" xếp hạng chiến lược theo mức độ tuần hoàn, từ cao đến thấp: từ chối (refuse) và giảm thiểu (reduce) nhu cầu tài nguyên; tái sử dụng (reuse), sửa chữa (repair), tân trang (refurbish), tái sản xuất (remanufacture) để kéo dài vòng đời; tái chế (recycle) để thu hồi vật liệu; và cuối cùng là thu hồi năng lượng (recover).

Ngoài ra, các mô hình kinh doanh như sản phẩm dưới dạng dịch vụ (cho thuê thay vì bán), nền tảng chia sẻ hay cộng sinh công nghiệp, trong đó chất thải của doanh nghiệp này là nguyên liệu của doanh nghiệp khác, cũng là những biểu hiện quan trọng của kinh tế tuần hoàn.

Đo lường mức độ tuần hoàn

Báo cáo Khoảng cách tuần hoàn (Circularity Gap Report) của tổ chức Circle Economy ước tính tỷ lệ vật liệu thứ cấp trong tổng lượng vật liệu đầu vào của nền kinh tế toàn cầu. Chỉ số này đã giảm từ 9,1% năm 2018 xuống dưới 7% trong báo cáo năm 2025. Nguyên nhân chủ yếu là tổng lượng khai thác vật liệu tăng nhanh hơn nhiều so với lượng vật liệu được thu hồi, phần lớn do nhu cầu xây dựng hạ tầng tại các nền kinh tế đang phát triển.

Ở cấp quốc gia và địa phương, các chỉ số thường được sử dụng bao gồm năng suất tài nguyên (GDP trên mỗi đơn vị vật liệu tiêu thụ), tỷ lệ tái chế theo dòng chất thải, tỷ lệ chất thải chôn lấp và tiêu thụ vật liệu bình quân đầu người. Phân tích dòng vật chất (Material Flow Analysis) là công cụ phương pháp quan trọng để xây dựng các chỉ số này.

Lợi ích của kinh tế tuần hoàn

• Môi trường: giảm khai thác tài nguyên, giảm ô nhiễm và chất thải. Theo Quỹ Ellen MacArthur, khoảng 45% phát thải khí nhà kính toàn cầu gắn với cách chúng ta sản xuất và sử dụng sản phẩm, thực phẩm, nên tuần hoàn là một trụ cột của mục tiêu Net Zero.
• Kinh tế: giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, tạo chuỗi giá trị mới về thu gom, tái chế, sửa chữa.
• Xã hội: tạo việc làm, đồng thời đặt ra yêu cầu chính thức hóa và bảo đảm an toàn cho khu vực thu gom phi chính thức.

Khung chính sách tại Việt Nam

Việt Nam đã xây dựng khung pháp lý tương đối đầy đủ cho kinh tế tuần hoàn:

• Luật Bảo vệ môi trường 2020 lần đầu luật hóa khái niệm kinh tế tuần hoàn và quy định trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết, trong đó quy định trách nhiệm tái chế đối với bao bì, pin, ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, thiết bị điện, điện tử và phương tiện giao thông theo lộ trình từ năm 2024.
• Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn (Quyết định 687/QĐ-TTg năm 2022) và Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 (Quyết định 222/QĐ-TTg năm 2025), xác định các ngành ưu tiên như nông nghiệp, chế biến, năng lượng, xây dựng, quản lý chất thải.

Nông nghiệp tuần hoàn có tiềm năng đặc biệt tại Việt Nam, ví dụ tận dụng rơm rạ, phụ phẩm chăn nuôi làm phân bón hữu cơ, năng lượng sinh khối, qua đó vừa giảm đốt đồng gây ô nhiễm không khí vừa giảm phát thải.

Thách thức

• Hệ thống phân loại chất thải tại nguồn chưa đồng bộ, làm giảm chất lượng vật liệu tái chế;
• Ngành tái chế còn phân tán, công nghệ lạc hậu, nhiều cơ sở quy mô hộ gia đình gây ô nhiễm;
• Thiếu số liệu thống kê về dòng vật chất và chất thải;
• Thị trường cho sản phẩm tái chế chưa phát triển, thiếu tiêu chuẩn chất lượng.

Kết luận

Kinh tế tuần hoàn đòi hỏi thay đổi toàn hệ thống, từ thiết kế sản phẩm, mô hình kinh doanh đến hành vi tiêu dùng và quản lý chất thải. Nghiên cứu về dòng vật chất, phân bố không gian các nguồn chất thải và cơ sở tái chế, cũng như đánh giá vòng đời sản phẩm là những đóng góp thiết thực của giới khoa học cho quá trình chuyển đổi này.

Tài liệu tham khảo

• Quốc hội (2020), Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, Điều 142.
• Chính phủ (2022), Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
• Ellen MacArthur Foundation, What is a circular economy?
• Circle Economy, Circularity Gap Report.