GHG Protocol và ISO 14064: hai chuẩn mực nền tảng trong kiểm kê khí nhà kính

Kiểm kê khí nhà kính là bước đầu tiên trong mọi nỗ lực quản lý và giảm phát thải. Tuy nhiên, để số liệu của các tổ chức khác nhau có thể so sánh, tổng hợp và kiểm chứng, việc kiểm kê cần tuân theo các chuẩn mực thống nhất. Hai chuẩn mực được áp dụng phổ biến nhất trên thế giới hiện nay là GHG Protocol và bộ tiêu chuẩn ISO 14064.

GHG Protocol

Nghị định thư Khí nhà kính (Greenhouse Gas Protocol) được Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) và Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì Phát triển bền vững (WBCSD) khởi xướng từ năm 1998. Ấn bản đầu tiên của Chuẩn mực doanh nghiệp (Corporate Standard) được công bố năm 2001 và bản sửa đổi năm 2004 đến nay vẫn là tài liệu nền tảng.

Đóng góp quan trọng nhất của GHG Protocol là cách phân loại phát thải theo ba phạm vi (scope):

• Phạm vi 1: phát thải trực tiếp từ nguồn do tổ chức sở hữu hoặc kiểm soát, như lò hơi, phương tiện vận tải, quá trình công nghiệp;
• Phạm vi 2: phát thải gián tiếp từ điện, hơi nước, nhiệt, làm mát mua vào;
• Phạm vi 3: các phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị, được chia thành 15 hạng mục từ nguyên liệu mua vào, vận chuyển, đi lại của nhân viên đến sử dụng và xử lý cuối vòng đời sản phẩm.

Hệ thống GHG Protocol hiện bao gồm nhiều chuẩn mực bổ trợ: chuẩn phạm vi 3, chuẩn vòng đời sản phẩm, chuẩn cho dự án, hướng dẫn phạm vi 2 và các công cụ tính toán theo ngành. GHG Protocol đang trong quá trình cập nhật lớn, đặc biệt với phương pháp tính phạm vi 2.

Bộ tiêu chuẩn ISO 14064

Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) ban hành bộ ISO 14064 lần đầu năm 2006, được xây dựng có tham chiếu GHG Protocol. Bộ tiêu chuẩn gồm ba phần:

• ISO 14064-1:2018 quy định yêu cầu đối với việc định lượng và báo cáo phát thải, loại bỏ khí nhà kính cấp tổ chức;
• ISO 14064-2:2019 áp dụng cho dự án giảm phát thải hoặc tăng cường loại bỏ khí nhà kính;
• ISO 14064-3:2019 quy định yêu cầu đối với thẩm định (validation) và kiểm tra xác nhận (verification) các tuyên bố về khí nhà kính.

Phiên bản ISO 14064-1:2018 phân loại phát thải thành phát thải trực tiếp và năm nhóm phát thải gián tiếp: từ năng lượng nhập vào, từ vận chuyển, từ sản phẩm tổ chức sử dụng, từ việc sử dụng sản phẩm của tổ chức, và các nguồn khác. Cách phân loại này có thể quy đổi tương ứng với ba phạm vi của GHG Protocol.

So sánh hai chuẩn mực

Về bản chất, hai chuẩn mực không cạnh tranh mà bổ trợ cho nhau. GHG Protocol cung cấp hướng dẫn phương pháp chi tiết và được sử dụng làm nền tảng cho các sáng kiến như SBTi, CDP và nhiều quy định công bố thông tin, bao gồm chuẩn mực IFRS S2 của Hội đồng Chuẩn mực Bền vững Quốc tế. ISO 14064 được thiết kế dưới dạng tiêu chuẩn có các yêu cầu rõ ràng, thuận tiện cho việc đánh giá và chứng nhận bởi bên thứ ba. Trên thực tế, nhiều tổ chức tính toán theo phương pháp GHG Protocol và thực hiện thẩm định theo ISO 14064-3.

Năm nguyên tắc chung

Cả hai chuẩn mực đều dựa trên năm nguyên tắc kế toán khí nhà kính:

• Phù hợp (relevance): ranh giới kiểm kê phản ánh đúng phát thải của tổ chức và đáp ứng nhu cầu người sử dụng thông tin;
• Đầy đủ (completeness): bao gồm mọi nguồn phát thải trong ranh giới, giải trình rõ các trường hợp loại trừ;
• Nhất quán (consistency): phương pháp thống nhất qua các năm để so sánh được;
• Chính xác (accuracy): giảm thiểu sai số và độ không chắc chắn;
• Minh bạch (transparency): công bố đầy đủ giả định, phương pháp và nguồn số liệu.

Liên hệ với quy định tại Việt Nam

Tại Việt Nam, việc kiểm kê khí nhà kính bắt buộc đối với các cơ sở thuộc danh mục được thực hiện theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP (đã sửa đổi, bổ sung) và các thông tư hướng dẫn của bộ quản lý lĩnh vực. Phương pháp quy định trong nước chủ yếu tập trung vào phát thải trực tiếp và phát thải từ năng lượng mua vào, tương ứng phạm vi 1 và 2, và tham chiếu hướng dẫn của IPCC. Việt Nam cũng đã chuyển đổi bộ ISO 14064 thành tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 14064.

Trong khi đó, khách hàng quốc tế và các chương trình như Net Zero hay báo cáo ESG thường yêu cầu kiểm kê theo GHG Protocol hoặc ISO 14064, bao gồm cả phạm vi 3. Do đó, nhiều tổ chức cần xây dựng hệ thống số liệu đáp ứng đồng thời cả yêu cầu trong nước và quốc tế.

Kết luận

Hiểu rõ GHG Protocol và ISO 14064 là nền tảng để thực hiện kiểm kê khí nhà kính có chất lượng. Lựa chọn chuẩn mực phụ thuộc mục đích sử dụng thông tin: tuân thủ quy định, đáp ứng yêu cầu khách hàng, tham gia thị trường carbon hay công bố thông tin cho nhà đầu tư. Dù lựa chọn chuẩn mực nào, chất lượng số liệu hoạt động và hệ số phát thải vẫn là yếu tố quyết định độ tin cậy của kết quả.

Tài liệu tham khảo

• WRI và WBCSD (2004), The Greenhouse Gas Protocol: A Corporate Accounting and Reporting Standard.
• ISO 14064-1:2018, Greenhouse gases – Part 1: Specification with guidance at the organization level for quantification and reporting of greenhouse gas emissions and removals.
• ISO 14064-3:2019, Greenhouse gases – Part 3: Specification with guidance for the verification and validation of greenhouse gas statements.
• Chính phủ (2022), Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn.